دات نت نیوک
پنجشنبه، 25 مهر 1398

همه مطالب

مقالات

شجاعت، تمرین نو منتقدینِ پس از بیست سال  

شجاعت، تمرین نو منتقدینِ پس از بیست سال  

سلمان کدیور در خلق رمانی مربوط به تاریخ صدر اسلام، شجاعتی به خرج داده که در کارهای پیش از او، بدین صورت دیده نشده بود. این شجاعت صرفا کنار گذاشتن ترسِ پرداختن به شخصیت هایی چون ابوذر و نقد دین شناسان آن زمان نیست، بلکه صفتی برای فهم تاریخ است. نویسنده در رفتن به سوی خود تاریخ شجاعت به خرج داده و خود را وسط معرکه تاریخ انداخته است. رمان او از منظری دور و با روحیه ای بزدلانه نوشته نشده بلکه به میزان...

 

به نام خدا

 


محمدقائم خانی  -
 

امروزه معمول است که اثر هنری را از شخصیت هنرمند به کلی جدا سازند و صرفا درباره داستان سخن بگویند. دیگر چه چیزی می ماند برای گفتن از داستان؟ قطع ارتباط بین نویسنده و خود داستان از بین بردن زمینه های فهم اثر است. آیا متوجه نیستند که مرگ مولف، همان مرگ اثر است به تعبیری دیگر؟ کسی که با آثاری مرده روبه‌رو می شود، مولف را مرده می خواهد. و اگر نه، چه چیز بیش از شناخت مولف به شناخت اثر کمک می کند؟ و چه چیز نویسنده را بهتر از داستانی که نوشته به ما می شناساند؟ وقتی معامله با مولف چنین باشد، معلوم است که طرح ادعایی مبنی بر ارتباط صفات بارز بین مولف و اثرش چقدر بی جا می نماید. مثلا شجاع بودن نویسنده چه دخلی به متن می تواند داشته باشد؟ متن شجاع که وجود ندارد، پس باید از قطع ارتباط متن و نویسنده سخن گفت. هیچ هم به این فکر نمی کنند که اگر نتوان شجاعت را در داستانی، در خود داستان و نه در شخصیت های داستانی پیگیری کرد، بخش عمده ای از فهم متن ادبی دچار اختلال می شود. نویسنده شجاع، شجاعاتنه داستان می نویسد و داستانش مملو از شجاعت می گردد، در خود متن و ساختار اثر، نه صفات شخصیت ها. سلمان کدیور داستانی جسورانه نوشته و این جسارت، از همان انتخاب شجاعانه سوژه مشخص است. بررسی مفهوم شجاعت در رمان پس از بیست سال، کاری است علاوه بر توجه به شجاعت ابوذر و سلیم و حوراء و حتی شجاعت علی (ع) در صفین در داستان؛ به شناخت اثر ادبی و مسأله تأویل متن مربوط است. بررسی چنین ادعایی فرصتی فراغ می طلبد که در اختیار نیست و نوشته حاضر، تنها به سه جنبه اساسی از شجاعت نویسنده در نگارش پس از بیست سال می پردازد.

سلمان کدیور در خلق رمانی مربوط به تاریخ صدر اسلام، شجاعتی به خرج داده که در کارهای پیش از او، بدین صورت دیده نشده بود. این شجاعت صرفا کنار گذاشتن ترسِ پرداختن به شخصیت هایی چون ابوذر و نقد دین شناسان آن زمان نیست، بلکه صفتی برای فهم تاریخ است. نویسنده در رفتن به سوی خود تاریخ شجاعت به خرج داده و خود را وسط معرکه تاریخ انداخته است. رمان او از منظری دور و با روحیه ای بزدلانه نوشته نشده بلکه به میزان ممکن به سوژه نزدیک شده است. لازمه این نزدیکی، فاعلیت نویسنده در برخورد با تاریخ است که همانا نتیجه ای جز تغییر در بخشی از روایت های رسمی ندارد. او در میان حفره های روایت تاریخ شخصیت ها و حوادثی را خلق کرده تا جهان مورد نظر او را کامل کند، و از تغییر تاریخ نهراسیده است. تاریخ برای او چون یخچال حفظ روایت های یخ زده نیست بلکه با رشد درک نویسنده کامل می شود. این بازنویسی و تغییر بینش مخاطبان در برخورد با تاریخ است که شجاعتی کامل می طلبد؛ یعنی شجاعتی برخاسته از فهمی عمیق. او روایتی از حوادث تاریخ صدر اسلام ارائه کرده که مورخان را به چالش می کشد و دین شناسان را به واکنش وا می‌دارد. ممکن است در برخی از نقدها، حق با مورخان منتقد باشد و سلمان کدیور در روایت خویش به خطا رفته باشد، ولی اصل فهم او که خود را در ترکیبی از روایت های رسمی و روایت خلاقه نمایانده است، نتیجه شجاعت وی در مواجهه با تاریخ است. شجاعتی که عامل زنده ماندن فهم تاریخی نویسنده و یکپارچه کردن جهان حاکم بر اثر است.  

این شجاعت علاوه بر موضوع و مضمون، خود را در فرم هم به وضوح نشان می دهد. انتخاب دانای کل، ابراز عقیده و موضع گیری واضح راوی در روایت کل اثر، فرمی نزدیک به داستان های قرن 19 را به وجود آورده که امروزه مطرود جامعه ادبی کشور و حتی مورد طعن و تحقیر آنان نیز هست. نویسنده ابایی ندارد که جا به جا ایده اصلی رمان را بازگوید و از طفره رفتن در روایت آن چه بدان معتقد است، می گریزد. از صراحت در گفتار خجالت نمی کشد و با عزت نفس فرمی را برای روایت داستان خویش برمی گزیند که مغضوب روشنفکران و جریان های آموزش و نقد ادبیات در دو دهه اخیر است. بارها پیش آمده که نویسنده حرف های حاکم بر کلیت رمان را از دهان شخصیت های داستان بازگو کرده و بخشی از شخصیت پردازی خویش را با سیر در اندیشه های ایشان انجام داده است. حتی می توان او را در روی آوردن به اعلام موضع خویش دچار افراط دانست و صحنه هایی را پیدا کرد که سخنان شخصیت ها از حد تاریخی خویش فراتر رفته و از منظری معاصر (پس از تحولات دوره تجدد) بیان شده است. سخنانی که امکان گفتن آن‌ها با این مضامین و به ویژه این ادبیات خاص، تنها در قرن بیستم ممکن است و امکان ندارد از دهان شخصی در قرن اول هجری خارج شود. هرچند این نمونه ها در کل متن 750 صفحه ای رمان اندک است، اما همین مقدار کم نیز می تواند جزو نقص کار تلقی شود و از بافت رمان بیرون بزند. به عنوان مثال و برای درک کامل این نابه‌جایی که فرم خوب کار را دچار خدشه می کند، بخشی از نامه سلیم به معشوقه خویش را می بینیم: «نمی‌دانم چقدر از پرومته شنیده و خوانده‌ای؟ همان که در اساطیر و افسانه های یونان به خدای آتش مشهور است. او خدایی از خدایان یونان بود، منتها خلاف آنان قلبش به شوق انسان ها می تپید؛ انسان هایی که به خشم زئوس، خدای خدایان، مبتلا و نور و روشنایی از آنان ستانده شده بود. تمحل چنین ستمی همواره بر پرومته گران می آمد تا این که روزی رنج انسان و زیستنش در ظلمت و سرما او را وادار ساخت علیه دیگر خدایان دست به قیام بزند. او آتش را که تنها مخصوص سرزمین خدایان بود، در نی‌ای پنهان می سازد و مخفیانه میان انسان ها می آورد و دنیای آنان را لبریز از روشنی و زیبایی و حیات و گرما می کند. آری، پرومته چنین برای انسان و رهایی او از جهل و تاریکی و ستم قیام می کند، تا خدایان بر او خشم گیرند و او را در کوهی زنجیر نمایند و کرکسی را مأمور سازند تا هر روز پاره ای از جگر او را به منقار بکشد.

آری محبوبم. جهان امروز نیز سرشار از رئوس هایی است که زندگی را بر مردمان تنگ کرده و در تاریکی جهل فرو برده اند و در این میان علی پرومته ای است که مردمان در جستجوی اویند. او است که عدالت را همچون هم چون شراره ای از آتش حیات بخش برای انسان ها به ارمغان آورده، و به همین جرم، مغضوب خدایان ستم گری چون معاویه شده است.»
علاوه بر خروج نویسنده از بافت تاریخی اثر، انتساب چنین نوشتاری به دوره قرن اول هجری یک اشتباه مسلم زبانی و ادبی است. اما با وجود این تخطی فرمی و حتی تاریخی، شجاعتی ویژه در همین فراز رمان دیده می شود. خود این جملات (فارغ از مسائل مرتبط با حضور آن ها در یک رمان تاریخی)، نشان از شجاعتی دارد که در کمتر نویسنده‌ی دوره معاصری دیده می شود؛ شجاعت احضار دین و تاریخ به افق انسان امروزی. بازتفسیر اسطوره ها و تطابق آنها با هم شیوه ای در جهان امروز برای فهم عمیق تر آنها و نیز مشابهت تمدن ها و ادیان مختلف است، که کدیور بدون ترسی از التقاط و مشوه شدن خلوص مذهبی، در میانه رمان خویش دست به این کار می زند. هم این عمل در نزدیک کردن افق های تمدنی و دینی به همدیگر کاملا مدرن و شجاعانه است، و هم قرائتی که از انسان کامل در امام شیعیان دارد، مدرن است. گویی نویسنده در پی آن بوده تا سه افق تاریخ اسلامی، تمدن یونانی و ذهنیت معاصر را در همین فراز به هم برساند، یا لااقل به صورت ناخودآگاه این کار را کرده است. همین شجاعت در ارائه قرائت هایی این چنینی از دین هم هست که می تواند راهی به سوی آینده بگشاید، هرچند خطرات خاص خود و مخاطرات فکری، تاریخی و مذهبی خویش را هم همراه دارد. اما نویسنده این شجاعت را داشته تا از رخوت و سکون فرار کند و با شروع حرکت، طرحی نو از دین و انسان دینی در اندازد. امید است که این شجاعت نویسنده (به مثابه نوعی فهم و نه صرفا تهور و بی ملاحظگی) به منتقدین هم سرایت کرده و ذهن های تیز را برای نقد صریح و بی پرده رمان «پس از بیست سال» بعال کند تا در این کشمکش ها، زمینه واقعی گفتگو میان عناصر مختلف فرهنگ به وجود بیاید. و مهمتر از منتقدان شجاع، مخاطبان نیز این شجاعت را پیدا بکنند که جهان رمان را به چالش بکشند و سویه های مختلف آن را به چالش بکشند. بنابراین می توان برای چنین رمانی وجهی تربیتی هم قائل شد و آن را تمرینی نو برای جامعه ادبی ما خواند. اگر هم منتقدان امروز از این کار سر باز بزنند، رمانِ پس از بیست سال، مخاطبان و منتقدان خودش را می سازد و آینده را با شعار و شاکله خویش شکل می دهد، که از اساس عملی شجاعانه است. فراگیر شدن چنین شجاعتی امکان گفتگو و تأمل را در جامعه ما ایجاد خواهد کرد و ذهن ها و قلب ها را به کوشش برای فهم حقیقت دین وا خواهد داشت. انشاءالله.


 


  • شجاعت، تمرین نو منتقدینِ پس از بیست سال  


ارسال نظر جدید

نام

ایمیل

وب سایت

در حال حاضر هیچ نظری ثبت نشده است. شما می توانید اولین نفری باشید که نظر می دهید.